İkinci el araçta bir ayıp (Mangel) tespit eden kişi, § 437 BGB uyarınca kural olarak sonradan ifa (Nacherfüllung) talep edebilir; bunun başarısız olması hâlinde satım sözleşmesinden dönebilir (Rücktritt), satış bedelinde indirim isteyebilir (Minderung) veya tazminat (Schadensersatz) talep edebilir. Bu haklardan hangisinin fiilen mevcut olduğu, esas olarak aracın bir galeriden mi yoksa bir özel kişiden mi satın alındığına ve ayıbın teslim anında zaten mevcut olup olmadığına bağlıdır.
Özellikle ikinci el araç alımında farklı çıkarlar çatışır: Alıcılar yola elverişli ve kazasız bir araç beklerken, satıcılar çoğu zaman aşınmaya veya aracın yaşına işaret eder. Kanun bunun için açık bir çerçeve öngörmektedir ve bu çerçeve 1 Ocak 2022 tarihli satım hukuku reformuyla (Kaufrechtsreform) birçok açıdan sıkılaştırılmıştır.
İkinci el araçta hukuken ne ayıp sayılır?
§ 434 BGB uyarınca, araç teslim anında kararlaştırılan niteliklere (vereinbarte Beschaffenheit) sahip değilse veya olağan kullanıma elverişli değilse maddi bir ayıp (Sachmangel) vardır. Kanun burada öznel gereklilikler, yani satım sözleşmesinde kararlaştırılanlar ile nesnel gereklilikler, yani bir alıcının bu türden bir araçtan olağan olarak bekleyebileceği şeyler arasında ayrım yapar.
Klasik örnekler; gizlenmiş bir kaza hasarı, manipüle edilmiş kilometre, arızalı bir şanzıman veya çalışmayan bir turboşarjdır. Buna karşılık aracın yaşına ve kilometresine uygun olan salt aşınma (Verschleiß) kural olarak ayıp sayılmaz. Dolayısıyla 120.000 kilometredeki bir aracın fren disklerinin aşınmış olması, maddi bir ayıp teşkil etmez.
Belirleyici olan her zaman teslim (Übergabe) anıdır. Bir arıza ancak aylar sonra ortaya çıkarsa, § 477 BGB uyarınca ispat yükünün yer değiştirmesi (Beweislastumkehr) uygulanmadıkça, alıcı arızanın nedeninin daha önce zaten mevcut olduğunu ispat etmek zorundadır.
Sonradan ifa: Onarım veya yenisiyle değiştirme
Bir ayıp hâlinde ilk adım, § 439 BGB uyarınca sonradan ifadır (Nacherfüllung). Alıcı, satıcının ayıbı gidermesini mi yoksa ayıpsız bir yedek araç teslim etmesini mi istediğini seçebilir. Kullanılmış ve tek olan bir üründe yenisiyle değiştirme uygulamada çoğunlukla mümkün değildir, bu nedenle onarım ön plandadır.
Sonradan ifanın masraflarını, yani nakliye, işçilik ve malzeme masraflarını satıcı üstlenir. Onarım iki kez başarısız olursa veya satıcı onarımı reddederse, § 440 BGB uyarınca ayrıca süre verilmesine gerek kalmaz.
Alıcılar satım sözleşmesinden ne zaman dönebilir?
Sonradan ifa başarısız olursa, alıcı § 323 BGB ile bağlantılı olarak § 437 Nr. 2 uyarınca sözleşmeden dönme (Rücktritt) hakkına sahiptir. Özel kişiden satın almada kural olarak önceden onarım için sonuçsuz kalan bir süre verilmiş olması şarttır. Bir tüketici galeriden satın alıyorsa, 2022'den bu yana § 475d BGB uyarınca galerinin ayıbı bildirimden sonra makul bir süre içinde gidermemesi yeterlidir. Sözleşmeden dönme, satım sözleşmesinin tasfiye edilmesine yol açar: Alıcı aracı iade eder, satıcı satış bedelini geri öder.
Ancak alıcı, kat ettiği kilometreler için bir kullanım tazminatının (Nutzungsentschädigung) mahsup edilmesini kabul etmek zorundadır. Bu tazminat genellikle, satış bedelinin kat edilen kilometreyle çarpılıp aracın beklenen kalan kullanım kilometresine bölünmesi formülüyle hesaplanır.
Ayıp yalnızca önemsizse sözleşmeden dönme hakkı yoktur, § 323 Abs. 5 Satz 2 BGB. Bu nedenle boyadaki basit bir çizik, tüm satım sözleşmesinin tasfiyesini haklı kılmaz; buna karşılık gizlenmiş önemli bir kaza hasarı haklı kılar.
Satış bedelinde indirim
Alıcı, sözleşmeden dönmek yerine § 441 BGB uyarınca satış bedelinde indirim (Minderung) talep edebilir. Bu seçenek, araç ayıba rağmen kullanılmaya devam edilecekse uygundur. İndirim, ayıpsız aracın değeri ile ayıplı hâldeki gerçek değeri arasındaki oran üzerinden yapılır.
Bir örnek: Ayıpsız bir ikinci el aracın fiyatı 15.000 Euro ise ve giderilmemiş bir şanzıman hasarı değeri 3.000 Euro düşürüyorsa, alıcı satış bedelini beşte bir oranında indirebilir ve ödemeyi zaten yapmışsa buna karşılık gelen tutarı geri isteyebilir.
Ayıplar nedeniyle tazminat
Sözleşmeden dönme ve bedel indiriminin yanı sıra §§ 437 Nr. 3, 280, 281 BGB uyarınca tazminat (Schadensersatz) da söz konusu olabilir. Bunun için satıcının ayıptan veya başarısız sonradan ifadan sorumlu olması gerekir; kanun bunu § 280 Abs. 1 Satz 2 BGB uyarınca karine olarak kabul eder ve satıcının kendini kurtarması gerekir. Örneğin onarım masrafları, aracın kullanılamadığı süre boyunca kiralık araç masrafları veya ayıp nedeniyle oluşan değer kaybı tazmin edilebilir.
Bir kaza hasarı hileli olarak gizlenmişse (arglistig verschwiegen), sözleşmede ayıptan sorumluluğun kaldırılması (Gewährleistungsausschluss) kararlaştırılmış olsa bile satıcı § 444 BGB uyarınca sorumludur. Ayıbı bilen veya en azından mümkün gören ve bunu gizleyen kişi ile hiçbir dayanağı olmadan rastgele beyanlarda bulunan, örneğin bunu bilmeden bir aracı kazasız olarak nitelendiren kişi de hileli hareket etmiş olur.
Özel kişiden satın almada zamanaşımı ve ayıptan sorumluluğun kaldırılması
Araç gibi taşınır mallara ilişkin ayıp talepleri, kural olarak teslimden itibaren iki yıl sonra zamanaşımına (Verjährung) uğrar, § 438 Abs. 1 Nr. 3 BGB. Kullanılmış bir malın bir işletme tarafından bir tüketiciye satılması hâlinde, alıcı sözleşme kurulmadan önce buna özellikle dikkat çekilerek bilgilendirilmişse ve kısaltma açıkça ve ayrıca kararlaştırılmışsa bu süre bir yıla kısaltılabilir, § 476 Abs. 2 BGB.
Galeriden satın alma ile özel kişiden satın alma arasındaki fark
Bir tüketici ticari bir galeriden satın alıyorsa, §§ 474 vd. BGB'deki tüketici satım hukuku (Verbrauchsgüterkaufrecht) uygulanır. Bu durumda ayıptan sorumluluğun tamamen kaldırılması geçersizdir, § 476 Abs. 1 BGB. Ayrıca alıcı, teslimden sonraki ilk yıl içinde § 477 BGB uyarınca ispat yükünün yer değiştirmesinden (Beweislastumkehr) yararlanır: Bir ayıp bu süre içinde ortaya çıkarsa, teslim anında zaten mevcut olduğu varsayılır. Bu durumda galeri, bunun böyle olmadığını ispat etmek zorundadır.
- Özel kişiden satın alma: ayıptan sorumluluğun kaldırılması mümkün, ispat yükünün yer değiştirmesi yok - Galeriden satın alma: sorumluluğun kaldırılması caiz değil, bir yıl boyunca ispat yükünün yer değiştirmesi, § 475d BGB uyarınca şekli süre verilmeden sözleşmeden dönme - Hile (Arglist): her iki durumda da sorumluluk vardır
Bu farklı başlangıç durumu, bir talebin başarıyla ileri sürülüp sürülemeyeceğini çoğu zaman belirler.