Yapılan iş kararlaştırılan niteliğe sahip değilse veya olağan kullanıma elverişli değilse kusurlu bir zanaatkâr hizmeti söz konusudur. Temel hüküm § 633 BGB'dir. Bu hüküm, bir zanaat işletmesinin § 631 BGB uyarınca eser sözleşmesi (Werkvertrag) kapsamında meydana getirdiği eserin ne zaman maddi ayıplardan ve hukuki ayıplardan ari olduğunu belirler.
Banyoda su sızdıran fayanslar, eğri takılmış bir kapı veya düzgün çalışmayan bir ısıtma sistemi: zanaatkâr kaynaklı ayıplar sözleşme hukukundaki en sık uyuşmazlık konuları arasındadır. Alman Medeni Kanunu (Bürgerliches Gesetzbuch), §§ 634 ila 638 BGB'de iş sahiplerine onarımdan tazminata kadar uzanan kademeli bir haklar sistemi sunar. Bu sıralamayı bilen kişi pahalı hatalardan kaçınır ve zanaat işletmesi karşısındaki konumunu önemli ölçüde güçlendirir.
Hukuken ayıp (Mangel) ne sayılır?
§ 633 Abs. 2 BGB uyarınca eser, kararlaştırılan niteliğe sahip değilse ayıplıdır. Açık bir anlaşma yoksa, eserin sözleşmede öngörülen kullanıma ya da en azından olağan kullanıma elverişli olup olmadığı ve aynı türdeki eserlerde olağan olan ve iş sahibinin bekleyebileceği niteliğe sahip olup olmadığı belirleyicidir.
Dolayısıyla ayıp yalnızca açık hatalarda söz konusu değildir. Teknik olarak işleyen bir iş de ayıplı olabilir; örneğin görünüş itibarıyla belirgin şekilde özensiz yapılmışsa veya henüz bir zarar doğmamış olsa bile genel kabul görmüş teknik kurallardan sapıyorsa. Örnek: Fayans ustası zemin kaplamasını gidere doğru gerekli eğimi vermeden döşerse, fayanslar görünüş olarak kusursuz dursa bile bu bir ayıptır.
Eksik ifa, örneğin kararlaştırılan aksesuarların bulunmaması da § 633 BGB anlamında bir ayıp oluşturur. İşin durumuna ilişkin ileride doğabilecek uyuşmazlıkları önlemek için ayıbı mümkün olduğunca ayrıntılı belgelemek, örneğin fotoğraflarla ve bir teslim alma tutanağıyla kayıt altına almak önemlidir.
İlk adım: sonradan ifa talep etmek
Diğer tüm haklardan önce § 635 BGB uyarınca sonradan ifa (Nacherfüllung) gelir. İş sahibi, sözleşmeden dönme veya tazminat gibi daha kapsamlı haklar ileri sürmeden önce kural olarak zanaat işletmesine ayıbı giderme fırsatı vermek zorundadır.
Yüklenici, § 635 Abs. 1 BGB uyarınca ayıbı gidermeyi mi yoksa yeni ve ayıpsız bir eser meydana getirmeyi mi tercih edeceğini seçebilir. Sonradan ifa ancak orantısız masraflarla mümkünse, yüklenici § 635 Abs. 3 BGB uyarınca bunu reddedebilir. Buna karşılık, sonradan ifa sizin için katlanılamaz ise, örneğin ağır yükümlülük ihlalleri nedeniyle güven ilişkisi ortadan kalkmışsa, süre vermeniz gerekmez (§§ 636, 637 Abs. 2 BGB).
Zanaatkâr onarım yapmazsa: ayıbı kendisi giderme
Verilen süre onarım yapılmadan geçerse, iş sahibi § 637 BGB uyarınca ayıbı kendisi gidertebilir ve gerekli masrafların asıl zanaat işletmesi tarafından karşılanmasını talep edebilir. Ayıbı kendisi giderme (Selbstvornahme) olarak adlandırılan bu yol etkili bir araçtır, ama yalnızca süre sonuçsuz geçtikten sonra kullanılmalıdır. Öngörülen masrafları önceden karşılamak zorunda değilsiniz: § 637 Abs. 3 BGB uyarınca zanaat işletmesinden avans talep edebilirsiniz.
§ 637 Abs. 2 BGB ile bağlantılı olarak § 323 Abs. 2 BGB uyarınca, yüklenicinin sonradan ifayı ciddi ve kesin olarak reddetmesi, sonradan ifanın başarısız olması veya sizin için katlanılamaz olması ya da örneğin su hasarından kaynaklanan acil bir tehlike gibi özel durumların derhal harekete geçmeyi haklı kılması hâlinde istisnai olarak süre verilmesine gerek yoktur.
Sözleşmeden dönme veya iş bedelinin indirilmesi
Verilen süre de sonuçsuz kalırsa veya sonradan ifa başarısız olmuşsa, iş sahibi § 634 Nr. 3 BGB ile bağlantılı olarak § 636 BGB uyarınca sözleşmeden dönebilir (Rücktritt) veya § 638 BGB uyarınca iş bedelini indirebilir (Minderung). Sözleşmeden dönme ile sözleşme geriye dönük olarak tasfiye edilir. Hâlihazırda monte edilmiş işlerde iade yerine kural olarak § 346 Abs. 2 BGB uyarınca değer tazmini söz konusu olur; bu da tasfiyeyi uygulamada zorlaştırır. Yalnızca önemsiz bir ayıp söz konusuysa, § 323 Abs. 5 Satz 2 BGB uyarınca sözleşmeden dönme hakkı kullanılamaz, ancak bu durumda bedel indirimi mümkün olmaya devam eder.
Uygulamada § 638 BGB uyarınca bedel indirimi çoğunlukla daha elverişli yoldur. İş bedeli, eserin değerinin ayıp nedeniyle azaldığı oranda indirilir. Örnek: Kusurlu fayans döşemesi 8.000 Euro tutuyorsa ve eksik eğim düzeltmesi değeri yüzde 15 azaltıyorsa, iş sahibi iş bedelinden 1.200 Euro düşebilir.
Kusurlu zanaatkâr hizmetinde tazminat
Ayıp nedeniyle başka bir zarar doğarsa, örneğin sızdıran bir boru nedeniyle su hasarı meydana gelirse, § 634 Nr. 4 BGB ile bağlantılı olarak § 280 Abs. 1 BGB uyarınca tazminat (Schadensersatz) söz konusu olabilir. Bunun koşulu, zanaat işletmesinin ayıptan sorumlu olması, yani ihmal veya kast ile hareket etmiş olmasıdır. Bu bağlamda kusur karine olarak kabul edilir; dolayısıyla işletmenin kendisini kurtarması gerekir.
Hasar görmüş mobilya veya gerekli kurutma önlemleri gibi dolaylı zararların tazminini önceden süre vermeden talep edebilirsiniz. Buna karşılık, ifa yerine tazminat, yani ayıbın kendisi söz konusuysa, istisnai olarak gereksiz olmadıkça kural olarak önce sonradan ifa için süre verilmelidir. Federal Yüksek Mahkeme (Bundesgerichtshof) içtihadına göre, yalnızca tahmin edilen ve fiilen harcanmamış ayıp giderme masrafları tazminat olarak talep edilemez. Ayıbı gidertmek isteyen kişi bunun yerine masraf avansı talep edebilir veya iş bedelini indirebilir.
Zamanaşımı süreleri: Ayıpları ne kadar süre ileri sürebilirsiniz?
Ayıptan doğan taleplerin zamanaşımı (Verjährung) § 634a BGB'ye tabidir. Bir yapı üzerindeki işlerde süre teslim almadan itibaren beş yıl, onarım veya bakım işleri gibi diğer eser işlerinde iki yıldır. Özel bir düzenleme bulunmayan eserlerde § 195 BGB uyarınca üç yıllık olağan zamanaşımı süresi uygulanır.
Teslim alma: Neden bu kadar önemli?
§ 640 BGB uyarınca teslim alma (Abnahme) hukuken belirleyici bir dönüm noktasıdır. Teslim alma ile iş bedeli § 641 BGB uyarınca muaccel hâle gelir; inşaat sözleşmelerinde ise ayrıca ancak denetlenebilir bir kesin hesap faturası düzenlendikten sonra (§ 650g Abs. 4 BGB). Bunun yanı sıra hasar iş sahibine geçer, ayıplara ilişkin ispat yükü tersine döner ve zamanaşımı süresi işlemeye başlar.
Teslim almadan önce zanaat işletmesi, eserinin ayıpsız olduğunu ispat etmek zorundadır. Teslim almadan sonra ispat yükü iş sahibine geçer; iş sahibi bu durumda ayıbın teslim alma anında zaten mevcut olduğunu ve daha sonra ortaya çıkmadığını ispat etmek zorundadır.
- Eseri teslim almadan önce özenle inceleyin ve fark edilebilen ayıpları yazılı olarak listeleyin. - Esaslı ayıplar varsa teslim almayı reddedin veya teslim almayı çekince koyarak beyan edin. - Tespit edilen tüm ayıpları içeren bir teslim alma tutanağı imzalatın. - Süre verilerek yapılan teslim alma çağrısına her zaman zamanında yanıt verin ve en az bir somut ayıbı belirtin; aksi hâlde eser § 640 Abs. 2 BGB uyarınca teslim alınmış sayılabilir. - Teslim alma sırasında bir ayıbı biliyorsanız, haklarınızı açıkça saklı tutmalısınız; aksi hâlde § 640 Abs. 3 BGB uyarınca bu ayıp bakımından sonradan ifa, ayıbı kendisi giderme, sözleşmeden dönme ve bedel indirimi haklarınızı kaybedersiniz.